 |
| Một góc đô thị Phú Mỹ Hưng |
Những đề xuất để bản thiết kế đô thị vừa có giá trị pháp lý phục vụ quản lý kiến trúc đô thị vừa không cản trở sự phát triển, lại tạo điều kiện cho sáng tạo kiến trúc.
TS. Võ Kim Cương
Về nguyên tắc, khi một bản vẽ thiết kế đô thị (TKĐT) được cấp thẩm quyền phê duyệt thì mọi nét vẽ trong đó đều có tính pháp lý. Tuy nhiên, trong thực tế xây dựng đô thị, người dân và các nhà đầu tư không dễ chấp nhận các bản thiết kế định sẵn. Đứng trước một bản TKĐT được duyệt như vậy, hoặc là chấp hành (vui vẻ hoặc cam chịu) hoặc bỏ đi. Lúc này nhà nước phải chờ ai chịu chấp nhận thì cho xây dựng, hoặc phải nghiên cứu điều chỉnh TKĐT. Cả hai giải pháp đều biến TKĐT thành “quy hoạch treo”. TKĐT trở thành chướng ngại đối với phát triển, chưa kể sự tốn kém khi thiết kế và không biết khi nào mới hoàn thành việc thiết kế này trên diện rộng.
Vấn đề là phải tìm giải pháp để TKĐT vừa có giá trị pháp lý phục vụ quản lý kiến trúc đô thị vừa không cản trở sự phát triển lại tạo điều kiện cho sáng tạo kiến trúc. Giải pháp đơn giản nhất là loại bỏ bớt những nét vẽ được duyệt và các quy định không thật cần thiết.
tkđt: tỔNG THỂ HAY CỤC BỘ?
Có nhiều cách tiếp cận khác nhau khi lập quy hoạch và TKĐT. Cách tiếp cận tổng thể là đưa ra một bản thiết kế hoàn chỉnh và thực hiện xây dựng theo bản thiết kế đó cho đến khi hoàn tất. Một đô thị được xây dựng từ bản thiết kế này sẽ rất đồng bộ và hoàn chỉnh, không khác gì một tòa nhà. Cũng dễ thấy phương pháp tiếp cận tổng thể dễ phù hợp với các khu đô thị mới, là các đồ án ít “vướng bận” bởi các ràng buộc về kinh tế, văn hóa, xã hội, bảo tồn... như ở các khu đô thị cũ. Hơn nữa thời gian thực thiện một bản thiết kế một khu mới cũng có hạn và có kế hoạch cụ thể, nhất là đối với các dự án phát triển khu đô thị có quy mô không lớn.
Cách tiếp cận tổng thể cũng có thể áp dụng cho một thành phố rộng lớn nhưng nội dung quy hoạch và thiết kế đô thị được giới hạn trong những mục tiêu tổng quát. Đó là các định hướng lớn về kiến trúc và cảnh quan làm cơ sở cho TKĐT trong quy hoạch chi tiết ở các địa điểm cụ thể.
Cách tiếp cận cục bộ là thực hiện TKĐT cục bộ, áp vào đô thị cũ. Đô thị được xem như một cây cổ thụ, các cành lá mới là các đồ án cải tạo và phát triển cứ mọc dần, đô thị ngày một lớn và vẫn mãi mãi xanh tươi. Tokyo là một điển hình cho phương pháp tiếp cận cục bộ, tạo ra sự đồng bộ và hoàn thiện bằng những dự án cục bộ và có vẻ hỗn độn.
Đối với các thành phố lớn ở Việt Nam, phương pháp quy hoạch và nội dung TKĐT có xu hướng tiếp cận tổng thể. Tổng mặt bằng thành phố được thể hiện như một đô thị mới (mặc dù có khoanh định các khu vực đô thị cải tạo), các khu trung tâm, các quảng trường, các tuyến phố chính được thiết kế lại. Các khu vực cần lập quy hoạch chi tiết (có mục tiêu phủ kín toàn địa bàn) đều theo cách tiếp cận tổng thể. Phải chăng đây là nguyên nhân cơ bản của việc tồn tại quá nhiều đồ án quy hoạch thiếu tính khả thi?
Mặt khác, nếu thiếu tầm nhìn tổng thể, chỉ chăm chú vào các dự án khu vực theo cách tiếp cận cục bộ, hậu quả về môi trường, về giao thông và cả về kiến trúc cảnh quan sẽ còn nghiêm trọng hơn. Trên thực tế mấy năm qua, trong khi quy hoạch tổng mặt bằng chưa kịp thực hiện đồng bộ (theo cách tiếp cận tổng thể) thì hàng ngàn dự án đô thị nhỏ lẻ đã được thực hiện, nhiều dự án không nối kết được hệ thống cơ sở hạ tầng chung, bộ mặt đô thị ở nhiều đường phố, nhiều khu vực trở nên manh mún, luôm nhuôm.
Cách tiếp cận nào cho Việt Nam?
Từ thực tế nêu trên gợi cho chúng ta cách tiếp cận trung dung, tạm gọi là cách tiếp cận cục bộ trong tổng thể. Cách tiếp cận cục bộ trong tổng thể phải hướng đến mục tiêu tinh giảm nội dung quản lý mà vẫn thực hiện được các mục tiêu về kiến trúc và cảnh quan đô thị.
|
Theo cách tiếp cận này, nội dung TKĐT tập trung ở các dự án đầu tư (cục bộ) trên nền định hướng kiến trúc và cảnh quan của khu vực hay thành phố (tổng thể). Khi lập dự án đầu tư, các nhà tư vấn đồng thời phải lập TKĐT cục bộ trong phạm vi liên quan tới dự án.
Cũng cần thống nhất một quan điểm là có rất nhiều phương án đẹp cho một thành phố. Nói cách khác, với một số ràng buộc ban đầu, sẽ có nhiều phương án khác nhau thỏa mãn các ràng buộc đó và bảo đảm mỹ quan kiến trúc và cảnh quan đô thị.
Số ít các điều kiện ràng buộc này được xác định trong giai đoạn quy hoạch chung, bằng cách nêu ra các yêu cầu mà không cần bản vẽ như quy định. Một số ràng buộc khác được xác định bằng các chỉ tiêu quy hoạch chi tiết 1/2000 như hệ số sử dụng đất, mật độ xây dựng tối đa... Tất cả các ràng buộc này được thể hiện trong nhiệm vụ TKĐT của dự án.
Những nơi nào không có nhu cầu thực hiện ngay thì không TKĐT theo ý nghĩa hoàn chỉnh của một đồ án để thực hiện, mà tiếp cận cục bộ có nội dung khác. Ví dụ khu trung tâm thành phố cũ, phạm vi rộng, chỉ nên theo hướng tiếp cận tổng thể, đưa ra các yêu cầu chung. Nhiệm vụ thiết kế cho cách tiếp cận tổng thể này căn cứ vào quy hoạch chung thành phố, định hướng phát triển kiến trúc thành phố. Không nên có TKĐT theo tỷ lệ 1/500 hoặc 1/2000. Trên cơ sở định hướng chung đó, khi có điều kiện đầu tư các dự án, sẽ thực hiện TKĐT theo cách tiếp cận cục bộ.
Đối với các đường phố liên tục xảy ra việc xây dựng riêng lẻ, bên cạnh định hướng tổng thể và lâu dài cho đường phố, cần có TKĐT cho từng thời kỳ để chỉnh trang từng bước bộ mặt đô thị.
TPHCM cũng như nhiều thành phố khác trên cả nước có một tình trạng chung là còn nhiều đường phố có bộ mặt kiến trúc luộm thuộm, manh mún. Đường phố không có vỉa hè, hoặc có nhưng gập ghềnh, chắp vá. Nhà cửa hai bên cái to cái nhỏ, cái trồi ra, cái thụt vào, mái nhà cái bằng tôn, cái bằng ngói, trồi lên tụt xuống. Mặt tiền được phủ lên bằng đủ loại biển hiệu, quảng cáo, mái hiên phụ, tấm nhựa... chưa kể dây điện, điện thoại chằng chịt như mạng nhện.
Dẫu có TKĐT để quản lý xây dựng, thì TKĐT cũng chỉ trở thành hiện thực khi toàn bộ dãy phố được xây dựng lại. Một số ngôi nhà đẹp mọc giữa dãy phố luộm thuộm không thể làm đẹp bộ mặt đô thị. Dân ta có câu “áo rách khéo vá hơn áo lành vụng may”. Do không thể đập phá hết các dãy phố để “may” lại, đành phải tìm cách “khéo vá”. TKĐT theo cách tiếp cận cục bộ trong tổng thể có thể giải quyết được tình trạng đó
|